Każdej nowej umiejętności w naszym życiu musimy się nauczyć. Tak też jest z nauką nowych umiejętności ruchowych. Przecież musimy nauczyć się chodzić, biegać, posługiwać sztućcami, operować dłońmi, opanować jazdę na rowerze itp. Dziecko niezdarne ruchowo ma problemy z opanowaniem tych umiejętności. Z tego wpisu dowiesz się czym jest dysprasja, czyli syndrom niezdarnego dziecka. Artykułu w formie podcastu możesz wysłuchać w formie podcastu poniżej lub na moim kanale Spotify.

Spis treści

1. Praksja, a dyspraksja – co to
2. Rodzaje ruchów
3. Zaburzenia związane z ruchem
   • Ruchy wrodzone w naszym mózgu
   • Planowanie ruchu
   • Płynne wykonywanie ruchu
   • Reakcje posturalne
4. Schemat ciała, a dziecko niezdarne ruchowo
5. Rola zmysłów, a dziecko niezdarne ruchowo
6. Jakie objawy daje dyspraksja?
7. Czy dziecko niezdarne ruchowo ma problemy w szkole?
8. Dziecko z dyspraksją ma nie tylko problem związany z ruchem, ale także…
9. Co robić i jak pomóc dziecku z dyspraksją?
10. Podsumowanie

Praksja, a dyspraksja – co to

Może nawet sobie nie zdajesz sprawy, ale tak naprawdę w każdym momencie naszego życia mamy doczynienia z ruchem. Ruch umożliwia nam dbanie o siebie, przemieszczanie się tam gdzie mamy ochotę, a także komunikowanie się z innymi poprzez mówienie, czy możliwość jedzenia.

Praksja – jest to zdolność do zaplanowania funkcji motorycznych, czy zdolność do zaplanowania ruchu.

Dyspraksja (syndrom niezdarnego dziecka)– jest to deficyt w zakresie planowania motorycznego. Dzieci niezdarne ruchowo zdają sobie sprawę jak powinien wyglądać ruch ale nie potrafią go zaplanować. Dlatego jak już go wykonują to jest on niezgrabny, słabo skoordynowany. Problem z dyspraksją pojawia się już we wczesnym dzieciństwie i wpływa on na rozwój dziecka. Dyspraksja jest związana z organizacją bodźców (głównie dotykowych), dlatego dyspraksja jest jednym z rodzajów zaburzeń integracji sensorycznej. O tym, czym jest integracja sensoryczna dowiesz się w tym artykule:

Integracja sensoryczna – czym jest i jak pomóc dziecku?

Rodzaje ruchów

Wyróżnic możemy kilka rodzajów ruchu, które mogą być związane z dyspraksją:

• Konkretne zadania ruchowe – działają one na zasadzie umiejętności wyuczonych, takich jak wiązanie sznurowadeł czy umiejętność pisania.
• Ruchy zaprogramowane w naszym mózgu (ośrodkowym układzie nerwowym). Są to tzw. wzorce ruchowe, czyli umiejętność raczkowania, chodzenia.
• Planowanie motoryczne (praksja).
• Zgrabność ruchowa, czyli płynne panowanie nad ruchem, na przykład płynne przenoszenie czy podnoszenie przedmiotu.
• Reakcje posturalne – jest to umiejętność utrzymawania pozycji ciała, zmieniania pozycji czy balansowania na jednej nodze.

Zaburzenia związane z ruchem

Ruchy wrodzone w naszym mózgu

Każdy człowiek ma zaprogramowane wzorce ruchowe w naszym mózgu, są one wrodzone. Przykładem ruchów, które są zaprogramowane w naszym mózgu to chodzenie czy czworakowanie u niemowląt. Dziecko rozwiające sie w sposób typowy ma naturalnie wbudowaną wiedzę na temat umiejętności pełzania czy później nauki chodzenia. I fakt, że wymaga to posiadania na pewnym poziomie planowania ruchu, to mimo to są to dość mało wymagające umiejętności i nie wymagają one skomplikowanej integracji sensorycznej. Dlatego problem z wykonywaniem ruchów wrodzonych będzie rzadkim przejawem słabej integracji sensorycznej. Zaburzenia w obrębie wykonywania ruchów wrodzonych występują u dzieci z poważnymi uszkodzeniami mózgu jak na przykład mózgowe porażenie dziecięce.

Planowanie ruchu

Jak sama nazwa wskazuje jest to rodzaj ruchu, który trzeba zaplanować, czyli nasz mózg musi zaplanować informacje dotyczącą ruchu, który chce wykonać. Następnie musi ten komunikat wysłać w odpowiedniej kolejności do mięśni. Jest to bardzo złożona forma ruchu i wymaga ona naszej świadomości.

Przykładami zadań ruchowych z zakresu planowania motorycznego, których musimy nauczyć się to na przykład: pisanie, mówienie zdaniami, posługiwanie się przyrządami szkolnymi i domowymi, rysowanie czy ubieranie się. Planowanie ruchu wiąże się z nauką nowych umiejętności ruchowych, aż staną się one wyuczonymi. Na przykład ucząc się tańca musimy poznawać i uczyć się nowych kroków, łączyć je w całość, aż staną się one naturalne. Wtedy nie będą już wymagały naszej uwagi w tak dużym stopniu jak na początku. Tak samo jest z dziećmi. Dziecko uczące się jazdy na rowerze nie może w tym samym czasie rozmawiać i jechać rowerem. Musi skupić się na jeździe, aby się nie przewrócić. Gdy już opanuję jazdę na rowerze będzie to dla niego automatyczne i wtedy może skupić się na dwóch rzeczach jednocześnie. Na przykład jeździe i rozmowie jednocześnie. Gdy umiejętności ruchowe zostaną już opanowane to nie wymagają one planowania motorycznego, ponieważ stają się tak automatyczne jak chodzenie.

Dzieci niezdarne ruchowo, czyli z dyspraksją muszę za każdym razem zaplanować ruch na nowo. Nie potrafią nauczyć się ruchu. Mogą często wiedzieć jak on powinien wyglądać ale podejmując próbę realizacji nie są w stanie go finalnie wykonać.

Płynne wykonywanie ruchu

Podczas wykonywania łagodnych, wolnych ruchów bardzo ważna jest płynność ruchowa. Na przykład podczas przenoszenia przedmiotów, wkładania różnych kształtów do otworów zabawki czy posługiwanie się sztućcami. Dziecko niezdarne ruchowo może mieć problem z płynnością. Problem z płynnym wykonywaniem ruchu nazywamy choreoatetozą. W choreatetozie informacje ruchowe z mózgu do mieśni płyną w sposób chaotyczny, nieskordynowany. To zaburzenie może wpływać na problemy z pisaniem czy wykonywaniem sportów przez dziecko. Akurat w tym przypadku, choreoatetoza nie musi być związana z zaburzeniami integracji sensorycznej. Łagodne, szarpane ruchy, które wymagają zręczności mogą oznaczać inne (łagodne) zaburzenia rozwojowe, więc jeśli zauważasz takie objawy to najlepiej skonsultować się z neurologiem dziecięcym.

Reakcje posturalne

Utrzymywanie pozycji wymaga pewnych umiejetności w zakresie równowagi i koordynacji. Nasze ciało musi reagować na zmiany pozycji, zmiany ułożenia rąk w stosunku do tułowia oraz odpowiadać na działanie grawitacji. Tak naprawdę umiejętności tę rozwijają się już od naszych narodzin. Nad tymi reakcjami nie musimy się zastanawiać, działają one na zasadzie odruchów. U dzieci z dyspraksją reakcje te nie są w pełni rozwinięte oraz często wynikają z zaburzeń integracji sensorycznej. Wówczas dziecko może często się przewracać czy mieć problem nawet z łatwymi zadaniami na równowagę.

Schemat ciała, a dziecko niezdarne ruchowo

Wyobraź sobie, że kupujesz nowy samochód. Na początku musisz go opanować i wyczuć jak on reaguje. Jak reagują jego pedały, kierownica, gaz, sprzęgło, biegi. Jak już opanujesz swój samochód to możesz nim jeździć bez zastanowienia. Tak samo jest z naszym czuciem własnego ciała. Nasz mózg musi znać od strony wewnętrznej obraz naszego ciała, aby odpowiednio organizować bodźce pochodzące z naszego ciała w sposób precyzyjny. Te informacje są mu po prostu potrzebne do odpowiedniego poruszania ciałem.

Dużą rolę w schemacie ciała odgrywa czucie głębokie. Czucie głebokie odpowiada za to, że wiemy gdzie znajdują się nasze stopy, dłonie, tułów i jaką pozycję nasze kończyny mają w stosunku do tułowia. Dziecko niezdarne ruchowo może nie wiedzieć w jakiej pozycji znajdują się jego dłonie czy stopy. Może także mieć problem z określeniem siły jaką musi włożyć aby wykonać ruch, więc często może mu się zdarzać psuć zabawki.

Innym czynnikiem, który wpływa na czucie naszego ciała jest siła grawitacji. Nasze ciało (a konkretnie układ przedsionkowy w uchu wewnętrznym), musi odebrać bodźce pochodzące z przyciągania ziemskiego. Bodźce, które pochodzą z grawitacji łączą informację z naszych mięśni, stawów i skóry, aby utworzyć schemat naszego ciała. Układ przedsionkowy można powiedzieć, że tworzy takie mapy naszego ciała. To dzięki niemu wiemy jaką pozycję przyjmujemy w stosunku do otaczającej nas przestrzeni.

Rola zmysłów, a dziecko niezdarne ruchowo

Organizacja zmysłów dotykowych w dyspraksji jest najbardziej utrudniona (czasami dzieci również mają trudności w organizacji bodźców z układu przedsionkowego oraz czucia głebokiego, czyli proprioceptywnego). Przeważnie zmysł dotyku u dzieci z syndromem niezdarnego dziecka jest osłabiony, ale zdarza się też wręcz przeciwnie. Dziecko, które cechuje nadwrażliwość dotykowa, może odczuwać dyskomfort spowodowany dotykiem i unikać go.

Anomalie w zakresie odczuwania dotyku najcześciej polegają na nieodpowiedniej lokalizacji bodźców dotykowych. Dzieci niezdarne ruchowo mają także problem z rozróżnieniem przedmiotów, które go dotykają lub nie są w stanie określić jaki przedmiot dotyka ich bez patrzenia na niego. W takim przypadku dziecko z dyspraksją nie jest w stanie określić czy dotyka guzika czy monety, albo czy ktoś je dotknął palcem czy jakimś kijkiem. Wie po prostu, że jest dotykane.

Jakie objawy daje dyspraksja?

Dzieci niezdarne ruchowo mają problem z zakładaniem ubrań, zapinaniem guzików, zasuwaniem zamków. Dzieje się to dlatego, że ich schemat ciała jest zaburzony. Tak naprawdę schemat ciała jest także istotny w trakcie posługiwania się różnymi narzędziami, które trzymane w dłoniach są przedłużeniem naszych kończyn. Dlatego dzieci niezdarne ruchowo mają problem z posługiwaniem się przyborami szkolnymi. Takie dzieci mają problem z nauką pisania i są niechlujne, ponieważ mają problem z integrowaniem bodźców dotykowych oraz problem ze schematem własnego ciała.

Jak już wcześniej wspominałem, pewne ruchy w naszym mózgu są wrodzone, chodzi mi tu o chodzenie, pełzanie, siadanie. Dzieci z dyspraksją zwykle w odpowiednim czasie nabierają umiejętność chodzenia czy siadania ale są to umiejętności „wbudowane” w nasz układ nerwowym. Natomiast umiejętności takie jak jazda na rowerze, wiązanie sznurowadeł, pisanie, wymaga planowania motorycznego, czyli te umiejętności dziecko musi zaplanować i nauczyć się aż staną się automatyczne

Objawy dyspraksji

problemy z planowaniem ruchów

trudności z posługiwaniem się przyborami szkolnymi

zaburzenia koordynacji ruchowej

frustracja, złość, kontrola otoczenia, niszczenie przedmiotów,

słabo rozwnięty schemat ciała oraz zmysł dotyku (podwrażliwość lub nadwrażliwość)

częste potykanie się, upadanie, uderzanie o przedmioty

niechęć do prac manualnych: wycinanie, kolorowanie, ubieranie się, pisanie

problemy z pisaniem, rysowaniem, niechlujny zeszyt

Czy dziecko niezdarne ruchowo ma problemy w szkole?

Nie wszystkie dzieci z dyspraksją mają problem z nauką, jednak wiele dzieci z syndromem niezdarnego dziecka ma problem z nauką. Jak już wcześniej wspomniałem dyspraksja związana jest z zaburzeniami integracji sensorycznej, dlatego jeśli mózg nie radzi sobie z pewnymi zadaniami, to równie dobrze może mieć problemy z poradzeniem sobie z innymi czynnościami. Trudności z zaplanowaniem ruchu mogą nie być wyizolowanym problemem ale mogą im towarzyszyć równie dobrze inne zaburzenia z przetwarzeniem sensorycznym. Dziecko niezdarne ruchowo wykazuje problemy w zakresie własnego schematu ciała, a to może przekładać się na problemy z pisaniem, kolorowaniem czy rysowaniem. Dziecko może również mieć problem na lekcji WF-u, przez co przy grach zeposłowych może czuć się odrzucone oraz gorsze od innych. Może być wyśmiewane z powodu nieradzenia sobie z nawet łatwymi zadaniami.

Dziecko z dyspraksją ma nie tylko problem związany z ruchem, ale także…

Wspomniałem Ci, że dzieci niezdarne ruchowo mają zaburzony obraz swojego ciała. Słabo rozwnięty schemat ciała wpływa również na inny aspekt, a mianowicie na własną fizyczność i tożsamość. Dzieci z dyspraksją nie odczuwają swojej fizyczności i mają kryzys tożsamości.

Wyobraź sobie, że masz do zrobienia jakieś zadanie, które Ci nie wychodzi. Załóżmy, że jesteś połamany i nie możesz się ruszyć bo musisz leżec w gipsie. Odczuwasz bezsilność prawda? Dzieci z dyspraksją mają właśnie ograniczoną kontrolę nad swoim życiem, ponieważ z jednej strony mają problem z relacją z samym sobą, a z drugiej strony mają konflikt z otoczeniem. Co to powoduje? A no to, że dzieci obwiniają kogoś, a nawet samo otoczenie za to, że nie mają nad nim kontroli. Wtedy mogą mówić zwroty typu „ziemia mnie trzesie” (kiedy doświadczają niepewności grawitacyjnej) lub „sciana mnie uderzyła”. Innym sposobem jaki mogą obrać, aby mieć kontrolę nad otoczeniem to manipulowanie sytuacją czy kontrolowanie innych.

Ponadto dzieci niezdarne ruchowe mogą doświadczać większej chwiejności emocjonalnej w porównaniu z innymi dziećmi. Gdy dziecko niezdarne ruchowo wykonuje jakieś zadanie i mu nie wychodzi, jednocześnie widząc, że jego rówieśnicy z powodzeniem wykonują to samo zadanie ruchowe to wtedy może dojść do frustracji.

Co robić i jak pomóc dziecku z dyspraksją?

Nie musze tutaj wspominać chyba, że jeśli widzisz jakieś nieprawidłowości to warto skonsultować się z nuerologiem dziecięcym oraz terapeutą integracji sensorycznej :).

Okej ale co zrobić jeśli wiemy, że nasze dziecko ma problemy z planowanie motorycznym? Co robić jeśli maluch nie potrafi poukładać sobie w głowie jakie czynności wykonać po kolei aby zrealizować je w 100 procentach?

…mam dla Ciebie kilka rad.

Pomoż dziecku z zaplanowaniu czynności, które ma wykonać, aby starało się tego nauczyć. Tylko bądź cierpliwy :). Może to być zaplanowanie zrobienia kanapki, pakowania prezentu, składania kartki papieru. O, albo odnoszenia i układania zabawek na konkretnę miejsce, sprzątanie przy okazji :).

Możecie stworzyć tory przeszkód w domu czy na zewnątrz i próbować je pokonywać. Samo pozwolenie zaplanowania toru przeszkód dla dziecka będzie już niezłym ćwiczeniem.

Spróbuj także zaangażować dziecko w zabawy, który wymagają koordynacji czasu z ruchem. Przykładem może być odbijanie piłki jak w baseball-u, granie w piłkę nożną, odbijanie piłeczki, gra w klasy. Świetnym pomysłem, jeśli macie play station może być granie w „Just Dance”.

Warto też pamietać, aby absolutnie nie wywierać na dziecko presji. Niech samo rozwija się we własnym tempie, niech nim kieruje wewnętrzny pęd. Dobrze też jest starać się chronić go przed porażką unikając zadań, które go przerastają.

Podsumowanie

Rozpoznanie dyspraksji nie jest rzeczą łatwą. Jest problemem, który rozwija się we wczesnym dzieciństwie i wpływa na rozwój dziecka. Dziecko niezdarne ruchowo ma problem z umiejętnością zaplanowania i wykonania ruchu. Dziecko z syndromem niezdarności planuje ruchy wolno i mało sprawnie. Planowanie ruchu mocno związane jest ze schematem ciała, dlatego dzieci z dyspraksją mają problem z obrazem swojego ciała. Dlatego może być im ciężko odpowiednio poruszać swoim ciałem w otaczającej przestrzeni. Mają też problem z integracją bodźców dotykowych przez co mogą nie wiedzieć czym są dotykane lub co dotykają. Albo wręcz przeciwnie, mogą być wyczulone na dotyk i nie lubić go. Dzieci z dyspraksją wiedzą jak ma ruch wyglądać, ale nie potrafią go zaplanować i wykonać. Muszą poświęcić mase czasu i energii na nauczenie się jakiejś gry ruchowej czy sportu.

Na koniec zachęcam Cię do obserwowania mnie w mediach społecznościowych i zapisania na newsletter, aby być na bieżąco z treściami, które udostępniam. Jeśli masz jakieś pytania to możesz śmiało do mnie napisać kontaktując się poprzez formularz kontaktowy z zakładce „Kontakt”.